İnsan yaddaşı çox vaxt dəqiq və etibarlı hesab olunur. Bir çox insan gördüyü hadisələri və eşitdiyi məlumatları uzun illər yadda saxladığını düşünür. Lakin psixoloqlar bildirirlər ki, yaddaş hər zaman düşündüyümüz qədər dəqiq olmur. Bəzən minlərlə insan eyni hadisəni gerçəklikdən fərqli şəkildə xatırlaya bilər. Bu maraqlı psixoloji fenomen Mandela effekti adlanır.
Alyans.media-nın araşdırmasına görə, bu anlayış insanların böyük bir qrupunun eyni faktı və ya hadisəni səhv xatırlaması ilə bağlıdır. Yəni insanlar bir hadisəni tam əminliklə xatırladıqlarını düşünsələr də, sonradan məlum olur ki, həmin hadisə əslində heç vaxt belə baş verməyib. Bu fenomen insan yaddaşının necə işlədiyini anlamaq baxımından psixologiya elmi üçün olduqca maraqlı mövzulardan biridir.
Mandela effekti termini ilk dəfə paranormal tədqiqatçı Fiona Broome tərəfindən irəli sürülüb. O, çox sayda insanın Cənubi Afrikanın məşhur lideri Nelson Mandela haqqında eyni yanlış xatirəyə sahib olduğunu müşahidə etmişdi. Bir çox insan Mandelanın 1980-ci illərdə həbsdə öldüyünü xatırladığını iddia edirdi. Halbuki Mandela 1990-cı ildə azadlığa çıxmış və yalnız 2013-cü ildə vəfat etmişdi. Bu kollektiv yanlış xatirə fenomenin adının yaranmasına səbəb olub.
Bu psixoloji hadisənin müxtəlif məşhur nümunələri də mövcuddur. Məsələn, bir çox insan məşhur monopoli oyunundakı personajın monokl taxdığını xatırlayır. Halbuki oyunun rəsmi personajı heç vaxt monokl taxmayıb. Eyni zamanda məşhur Star Wars: Episode V – The Empire Strikes Back filmindən bir sitat da tez-tez səhv xatırlanır. Bir çox insan məşhur cümləni “Luke, I am your father” kimi xatırlasa da, filmində əslində “No, I am your father” ifadəsi işlədilib. Oxşar vəziyyət klassik animasiya filmi Snow White and the Seven Dwarfs ilə bağlı da müşahidə olunur. İnsanlar məşhur cümləni “Mirror, mirror on the wall” kimi xatırlayırlar, halbuki orijinal ifadə “Magic mirror on the wall”dır.
Psixoloqlar bu fenomeni insan yaddaşının xüsusiyyətləri ilə izah edirlər. Onların fikrincə, yaddaş hadisələri tam və dəyişməz şəkildə saxlamır. İnsan beyni məlumatları xatırlayarkən onları yenidən qurur. Bu proses zamanı bəzən səhvlər yaranır və insanlar gerçək olmayan xatirələri də doğru kimi qəbul edə bilirlər. Bundan əlavə, sosial təsir də bu prosesdə mühüm rol oynayır. İnsanlar başqalarının söylədiyi məlumatları eşidərək həmin məlumatı öz xatirələri kimi qəbul edə bilirlər.
Bəzi insanlar Mandela effektini daha fantastik nəzəriyyələrlə izah etməyə çalışırlar. Onların fikrincə, bu hadisə paralel kainatların mövcudluğu və ya zamanın dəyişməsi ilə bağlı ola bilər. Lakin alimlərin əksəriyyəti bu fenomeni insan beyninin yaddaş səhvləri ilə əlaqələndirir və bunu psixoloji proses kimi izah edir.
Beləliklə, Mandela effekti insan yaddaşının nə qədər mürəkkəb və bəzən etibarsız olduğunu göstərən maraqlı bir fenomendir. Bu hadisə sübut edir ki, insan beyni məlumatları sadəcə saxlamır, onları hər dəfə xatırlayanda yenidən formalaşdırır. Məhz buna görə də bəzən minlərlə insan eyni hadisəni eyni şəkildə xatırlasa belə, bu xatirə həmişə gerçəkliyi əks etdirməyə bilər.
Sevinc Yarməmmədova
