Müasir informasiya mühitində həqiqət ilə yalan arasındakı sərhəd getdikcə bulanıqlaşır. Sosial şəbəkələrin sürətli yayımı və alqoritmlərin təsiri nəticəsində insanlar çox vaxt fərqinə varmadan saxta məlumatlara inanır və onları yayır. Xüsusilə emosional və sensasiyalı xəbərlər daha tez qəbul olunur. Ekspertlərə görə, bu proses həm insanların psixoloji meylləri, həm də rəqəmsal platformaların işləmə prinsipləri ilə bağlıdır. Azərbaycanda isə rəqəmsal savadlılığın yetərincə olmaması və məlumatı yoxlama vərdişinin zəifliyi saxta xəbərlərlə mübarizəni çətinləşdirir.
İT mütəxəssisi Elvin Abbasov bu barədə Alyans.media-ya açıqlama verib. O bildirib ki, insanların saxta xəbərlərə inanmasının kökündə həm psixoloji faktorlar, həm də süni intellektin yaratdığı rəqəmsal mühit dayanır: ‘’Beynimiz məlumatı emal edərkən çox vaxt “təsdiqləmə qərəzi” (confirmation bias) prinsipi ilə işləyir; yəni biz öz mövcud inanclarımızı dəstəkləyən məlumatları, hətta yalan olsa belə, daha asan qəbul edirik. Eyni zamanda, sosial şəbəkə alqoritmləri bizi “əks-səda kameraları”na salaraq yalnız bəyəndiyimiz fikirləri qarşımıza çıxarır ki, bu da tənqidi təfəkkürün zəifləməsinə və emosional başlıqlara malik yalan məlumatların həqiqət kimi qavranılmasına yol açır.”
Elvin Abbasov qeyd edib ki, saxta xəbərlər əsasən iki qrup üçün strateji və iqtisadi dividend yaradır: manipulyasiya yolu ilə ictimai rəyi dəyişmək istəyən siyasi qüvvələr və trafik üzərindən gəlir əldə edən rəqəmsal platformalar: ‘’Kiberdələduzlar və saxta xəbər saytları sensasiyalı başlıqlarla insanların diqqətini çəkərək reklam gəlirləri qazanır, bəzən isə bu xəbərlər vasitəsilə vətəndaşların fərdi məlumatlarını ələ keçirmək üçün fişinq hücumları təşkil edirlər. Bu zəncirdə saxta xəbər həm bir təbliğat silahı, həm də sürətli qazanc gətirən bir “məhsul” funksiyasını yerinə yetirir.
Azərbaycanda saxta xəbərlərlə mübarizənin çətinliyi bir tərəfdən texnoloji sürətlə, digər tərəfdən isə rəqəmsal savadlılıq səviyyəsi ilə bağlıdır. Sosial media platformalarında saxta xəbərlər həqiqətdən daha sürətli yayıldığı üçün rəsmi təkziblərin geniş auditoriyaya çatması zaman alır. Həmçinin, vətəndaşların xəbər mənbəyini yoxlamaq vərdişinin hələ tam formalaşmaması və emosional yüklü xəbərlərin (məsələn, “Hədiyyə iPhone” kampaniyaları və ya təşviş yaradan xəbərlər) sürətlə paylaşılması, dezinformasiya ilə mübarizədə texniki və maarifləndirici maneələr yaradır.”
Aysel Tağıyeva
